Quyền năng của đạo diễn
TT - Nguyễn Đăng Chương là một nhà viết kịch may mắn. Kịch bản Tội ác quyền lực (hay là Phía sau quyền lực) của Chương có hai kịch bản dựng và diễn ngay trong Liên hoan sân khấu kịch chuyên nghiệp toàn quốc tại Huế.
Sự khác biệt giữa chúng đã nảy sinh một vấn đề thú vị: quyền năng của đạo diễn với kịch bản văn học.
 |
|
Vở diễn Tội ác quyền lực của sân khấu Kịch Sài Gòn diễn sáng 19-7 tại Huế - Ảnh: Huỳnh Đức |
1 Một lần nữa, tôi nghiệm con đường đi từ kịch bản văn học đến vở diễn phải qua ba nước cờ của bàn tay đạo diễn: Giải thích kịch bản theo cách riêng. Tổ chức kịch bản trên sàn dựng thành diện mạo và đến lúc này vở diễn đã là bội số của kịch bản. Cuối cùng, vở diễn thăng hoa.
Đây chính là phép ứng xử văn hóa của đạo diễn đối với kịch bản văn học. Đạo diễn NSND Trần Ngọc Giàu đã dàn dựng theo đúng cách này. Anh hiểu kịch bản này xoáy rất sâu vào xung đột giữa hai cách sống: trên đất liền và trên biển đảo. Cuộc sống trên đất liền rõ ràng là rắc rối, phức tạp, quyền lực gắn chặt với mưu toan, tính toán vụ lợi... Ở ngoài biển đảo là ngược lại: trong sáng, rõ ràng, yêu thương, sống chết vì nhau, ai cũng biết mình đang ở tuyến đầu bảo vệ Tổ quốc.
Chắc chắn đây là một kịch bản chính luận, mang tính thời sự - chính trị, lồng ghép những vấn đề nóng bức của đời sống, đang âm ỉ bức xúc từ gia đình đến xã hội Việt Nam đương đại. Vì vậy, cả vở kịch là sự đụng độ chát chúa giữa hai lối sống từ quan hệ gia đình đến quan hệ xã hội.
2 Thế nhưng, trong bản dựng thứ nhất mang tên Phía sau quyền lực, đạo diễn Tuấn Hải (dựng cho Trung tâm Bảo tồn và phát triển nghệ thuật sân khấu VN) đã không tổ chức được vở diễn, với hai tuyến nhân vật chính diện và phản diện trong mối quan hệ tay đôi, tay ba, tay tư giữa tuyến biển đảo và đất liền, giữa quan hệ gia đình trong luồng và ngoài luồng, giữa những người dân với chính quyền... Vấn đề chính của kịch bản được thiết lập trên những mối quan hệ rất phức tạp này nhưng thay vì dàn dựng vào bản chất của xung đột kịch, đạo diễn Tuấn Hải lại “vẽ rắn thêm chân”, đã làm rối ren vở diễn bằng những hoạt cảnh sinh hoạt văn nghệ trên đảo, làm mờ đi các mối quan hệ và không điều khiển được dàn diễn viên. Cứ như mạnh ai nấy diễn vai của mình, không chịu tương tác với nhau. Do vậy, những nghệ sĩ ưu tú Thu Hà, Trần Nhượng, Lệ Ngọc... vốn là những diễn viên nhiều kinh nghiệm khi vào vai kịch đã diễn xuất gần như tự do, không hề được điều chỉnh bởi bàn tay đạo diễn, và các vai kịch đều bị “xỉn màu”. Mà đáng ra các vai kịch này cần phải được lấp lánh như nó đáng phải được lấp lánh.
3 Trên cùng kịch bản này của Nguyễn Đăng Chương, tôi tận tâm theo dõi vở diễn Tội ác quyền lực (tên khác của kịch bản) của đạo diễn NSND Trần Ngọc Giàu dựng cho sân khấu Kịch Sài Gòn với không ít nghi ngờ và ngóng đợi.
Và đạo diễn Trần Ngọc Giàu đã tổ chức vở diễn theo một cách hoàn toàn khác. Theo tôi, bản dựng này hay hơn hẳn, do bàn tay đạo diễn đã làm mới lạ, khác lạ và làm thăng hoa kịch bản gốc. Trần Ngọc Giàu đã bỏ hẳn trong bản dựng của mình những nhân vật “râu ria” như cô gái câm bế búp bê chỉ làm một nhiệm vụ bế búp bê suốt buổi diễn và cuối vở thốt lên tên của nhân vật Thái, thế là xong.
Trần Ngọc Giàu không dựng những hoạt cảnh văn nghệ quần chúng ồn ào, không tác động gì đến chuyển động khắc nghiệt của mối quan hệ quyền lực và lại càng không lợi dụng việc trình chiếu những đoạn phim ảnh quá đà trong một vở kịch chính luận. Tất cả chuyển động kịch mạnh mẽ được Trần Ngọc Giàu khắc sâu vào mối quan hệ của nhân vật chính với vợ con, với người tình, với cấp dưới và với nhân dân là ông lão, con trai ông, những cô gái thanh niên xung phong là người yêu, là vợ của những chiến sĩ biển đảo...
Đối thoại được dựng bởi một tiết tấu nảy lửa, chan chát, nhất là trong xung đột giữa quyền lực, danh vọng và lý tưởng sống, sự trung thực, hi sinh. Mảng miếng đạo diễn rất rõ ràng, mạch lạc, với mục đích nhất quán. Đạo diễn rất coi trọng và chăm sóc sự “quăng bắt” giữa diễn viên trong thể hiện những liên hệ bên trong của nhân vật chứ không phải những “quăng bắt” hời hợt bên ngoài. Tất cả nhằm mài sắc chủ đề “Phía sau quyền lực” của một số nhân vật quan chức là sự giả dối, thủ đoạn, thậm chí tội ác; đối lập với họ là những người trẻ trung quả cảm, trung thực. Vở kịch kết thúc bằng cách bỏ ngỏ để người xem tự suy nghĩ và lựa chọn thái độ sống của mình. Đây chính là cách kết thúc đích đáng của một tác phẩm kịch chính luận.
Từ đây, có thể cho rằng dù sân khấu hôm nay có xã hội hóa hay không, thậm chí chưa thể xã hội hóa thì phẩm chất nghệ thuật của vở diễn vẫn là phẩm chất sân khấu cao nhất. Và công chúng kịch hiện đại không đòi hỏi gì hơn điều đó.
NGUYỄN THỊ MINH THÁI
Các tin khác